ตามรอยพระตถาคต

ปริยัติสู่การปฏิบัติธรรมที่ถูกต้อง

ธรรมสิบหมวด กับ ปฏิจจสมุปบาท

ความรู้ พื้นฐานเพื่อการโยนิโสมนสิการ ให้รู้ให้เห็นธรรมทั้งปวง ตามความเป็นจริง

การใส่ใจ มนสิการโดยแยบคาย ไปตามหลักปฏิจจสมุปบาท

ย่อมให้ผลอันประเสริฐ

ชักชวนผู้มีบุญ จงใส่ใจ ในธรรมสิบหมวด (โอกกันตสังยุต)

การเจริญ อนุสสติ เป็นหนึ่งในการปฏิบัติธรรม อันเป็นไปเพื่อให้ถึงความสิ้นทุกข์

คอร์ส อบรมสามวัน เพื่อให้เกิด อริยสัมมาทิฏฐิ

หลักการเจริญสติปัฏฐาน ตามคำสอนของพระศาสดา

ผู้ทอดทิ้ง ปฏิจจสมุปบาท คือผู้ทอดทิ้ง พระธรรม ที่สำคัญสูงสุด

ที่พระศาสดาค้นพบ เมื่อพระศาสดาเห็นแจ้ง ปฏิจจสมุปบาท การหลุดพ้นจากทุกข์จึงเกิดขึ้นได้

ผู้ทิ้ง ปฏิจจสมุปบาท จึงเป็นผู้ทิ้งทางที่จะให้พ้นทุกข์

หลักคำสอนของพระศาสดา

บทสนทนาธรรมตามพระสูตร มหาสติปัฏฐาน

การรู้แจ้งในธรรมสิบหมวด

เป็นไปเพื่อให้รู้แจ้งในปฏิจจสมุปบาท

เป็นไปเพื่อให้รู้แจ้งในอริยสัจสี่

หากไม่แจ้งในธรรมสิบหมวด จะเป็นอริยสาวก ไม่ได้เลย

ธรรมเบื้องต้น ที่ควรรู้แจ้ง เพื่อให้เกิดความรู้ความเข้าใจ ที่ถูกต้อง

เป็นไปเพื่อให้เกิด อริยสัมมาทิฏฐิ

ผู้มีอริยสัมมาทิฏฐิ เท่านั้น จะออกจากทุกข์ได้

ผู้ใหม่ควรตั้งใจฟัง

เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลาย จึงมี

ก็คือ นามรูปที่โง่ นั่นเอง

เห็นปฏิจจสมุปบาท ชื่อว่าเห็นธรรม

เป็นพยานในคำสอน ของพระศาสดา

อุบาย เครื่องสลัดออก อันยอดเยี่ยม เป็นอย่างไร?

อริยสัมมาทิฏฐิ คือ ความรู้ความเข้าใจ ของอริยบุคคล

อริยสัมมาทิฏฐิ คือ ความรู้ความเข้าใจ ในเรื่อง ปฏิจจสมุปบาท อริยสัจสี่

สังโยชน์สามเบื้องต่ำละได้ ด้วยเหตุใด

วิปัสสนาญาณ คืออะไร

วิปัสสนาญาณ เป็นอย่างไร

ขอให้ตั้งใจฟัง

การไม่รู้ว่าพระศาสดาตรัสรู้อะไร เห็นอะไร จึงออกจากทุกข์ได้

พระองค์ตรัสรู้ได้อย่างไร?

ถ้าไม่รู้ ไม่เข้าใจ เรื่องเหล่านี้ เราจะปฏิบัติธรรม ให้ถูกต้องไม่ได้เลย

ไม่รู้แจ้ง ธรรมชาติ ที่อาศัยกันเกิดขึ้น

ไม่รู้แจ้ง ปฏิจจสมุปบาท

ย่อมออกจากทุกข์ไม่ได้

ความรู้ในปฏิจจสมุปบาท คือ อริยสัมมาทิฏฐิ

การเรียนคำสอนของพระพุทธเจ้านั้นจำเป็นสูงสุด

หากเรียนรู้ไม่แจ่มแจ้ง จะสุ่มเสี่ยงที่จะกล่าวตู่พระศาสดา ด้วยคำที่ไม่จริง

หากเรียนรู้ไม่แจ่มแจ้งในแก่นคำสอน เพื่ออกจากทุกข์ จะสุ่มเสี่ยง ที่จะกล่าวผิด เพราะเรียนมาไม่ดี

อาจาร์แป๊ะ กล่าวถึงคุณธรรมอาจารย์เก่ง

ส่วนหนึ่งของการกล่าวถึงคุณธรรมของอาจารย์เก่ง

อริยสาวก ทุกท่านต้องมี อริยสัมมาทิฏฐิ

ความรู้ในปฏิจจสมุปบาท หรือ ธรรมสิบหมวดนี้ เป็นอริยสัมมาทิฏฐิ

ปราศจากความรู้นี้ จะไม่สามารถเดินมรรคได้เลย

ท่านเหล่านี้จะมีสัญญา ตามความเป็นจริง คือเห็นสรรพสิ่งทั้งปวง

ว่าเป็นธรรมชาติที่อาศัยกันเกิดขึ้น ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา

การฝึกเดินมรรค เพียงเพื่อให้เป็นแนวทาง

ส่วนการเข้าถึง การรู้แจ้ง จนละวางได้ ต้องอาศัยการน้อมไป

ทั้งนี้ขึ้นกับอินทรีย์ของแต่ละท่าน

การอยู่ด้วยธรรม เป็นเรื่องของอริยสาวก

ผู้มีอริยสัมมาทิฏฐิ

สมัยที่แสดงธรรม ก็เดินมรรคด้วย อยู่ด้วยธรรมด้วย

สมัยที่ฟังธรรม ก็เดินมรรคด้วย อยู่ด้วยธรรมด้วย

สมัยที่สวดสาธยายธรรม ก็เดินมรรคด้วย อยู่ด้วยธรรมด้วย

สมัยที่โยนิโสมนสิการ ก็เดินมรรคด้วย อยู่ด้วยธรรมด้วย

ซึ่งปุถุชนผู้ไม่มีอริยสัมมาทิฏฐิ ต่อให้มีกิจกรรมสี่อย่างนี้

แต่นั่นก็ไม่ใช่การอยู่ด้วยธรรม เพราะคนๆนั้นเดินมรรคไม่เป็น

วันสุดท้ายที่ได้กล่าวธรรมบนโลกมนุษย์ ของอาจารย์เก่ง

อาจารย์เก่ง เป็นผู้มีบุญ มีปัญญา รู้แจ้งปฏิจจสมุปบาท

น้อมไปในการมนสิการโดยแยบคาย ในปฏิจจสมุปบาท อยู่เนืองนิจ

สัมปรายภพอันประเสริฐ ย่อมปรากฏ แก่ผู้มีปัญญา รู้แจ้งปฏิจจสมุปบาท

แนวทางเจริญสติ กายานุปัสสนาสติปัฏฐาน ด้วยการเดินจงกรม

หรือด้วยการอาศัยสัมปชัญญะ ในขณะเดิน

มีชาวพุทธมากมาย ไปไม่ถึง สติ ตามคำสอน

จึงไม่อาจถึงความสิ้นทุกข์ได้อย่างแท้จริง

เป้าหมายของการสอนธรรมของพระศาสดา เพื่อให้ละอกุศล

ให้ประพฤติกรรมไม่ดำไม่ขาว เพื่อบรรลุกุศล

เพื่อสิ้นราคะ สิ้นโทสะ สิ้นโมหะ เพื่อสิ้นทุกข์

พระอรหันต์ย่อมน้อมไปในการไม่ยุ่งเกี่ยวกับกาม

ย่อมน้อมไปในปวิเวก สถานที่อันสงบ ไม่พุกพล่านด้วยกามทั้งหลาย

เพราะรู้ชัดกามทั้งปวง เห็นโทษภัย และความไร้สาระของกามทั้งปวงแล้ว

พระเจ้าพิมพิสารและสมาคม บรรลุธรรม เห็นธรรม เห็นปฏิจจสมุปบาท

ต้นเหตุใหมีการบัญญัติ ห้ามภิกษุนอนร่วมกันกับมาตุคาม

อาศัยธรรมเฉพาะหน้าที่เกิดขึ้น เพื่อเดินมรรค

อาศัยดินน้ำไฟลม ธาตุอันหยาบ กายนี้จึงมีได้

กายนี้เกิดจากดินน้ำไฟลม อันหยาบ อันไม่เที่ยง

ความไม่งาม คือ ความเสื่อมไป ความแก่ ความเจ็บ ความป่วยไข้

หรือ สภาพที่ไม่งาม เป็นอสุภะ ย่อมปรากฏเกิดขึ้นในกายนี้

ทางที่พระศาสดาได้ปฏิบัติมาก่อนแล้ว

ทางนี้เท่านั้นที่จะเป็นไปเพื่อให้เกิดปัญญา

ทางนี้เท่านั้นที่จะเป็นไปเพื่อให้เกิด สัมมาญาณะ

ทางนี้เท่านั้นที่จะเป็นไปเพื่อให้เกิด สัมมาวิมุตติ

ทางนี้คือ การโยนิโสมนสิการไปตามปฏิจจสมุปบาท

ผู้ใดเห็นแจ้งปฏิจจสมุปบาท รู้ชัดในทุกธรรมชาติที่อาศัยกันเกิดขึ้น

ญาน ปัญญา วิชชาย่อมเกิด

เพราะปัญญา รู้แจ้งเกิด จึงปราศจากอัตตา ในธรรมชาติทั้งปวงนั้นอยู่

เพราะได้เห็นธรรม เพราะได้เห็นปฏิจจสมุปบาท

แนวทางการเจริญสีลานุสสติ

การตั้งใจ ใส่ใจ เงี่ยโสตลงฟัง ฟังแล้วโยนิโสมนสิการตาม

ผู้มีปัญญาดี ย่อมรู้แจ้งอรรถ รู้แจ้งธรรม เป็นหนทางสู่วิมุตติ

เป็นอริยมรรค เป็นกรรมไม่ดำไม่ขาว เป็นไปเพื่อความสิ้นกรรม

อาศัยความรู้จากธรรมสิบหมวด หรือ ธรรมชาติที่อาศัยกันเกิดขึ้น

สมัยใดมีสติ ระลึกถึงบทแห่งธรรมนี้ได้ แล้วมนสิการไปตามลำดับ

จนเห็นแจ้งในปฏิจจสมุปบาท กรรมไม่ดำไม่ขาวย่อมเกิดขึ้น

สัญญาวิปลาส ก็คือการรู้ผิด ก็คืออวิชชา ก็คือความหลง ความไม่รู้

อริยสาวก ผู้เป็นโสดาบัน ย่อมเจริญสีลานุสสติ ได้ไม่ยากไม่ลำบาก

บทสนทนานี้ อาจยาก สำหรับบางท่าน

ฟังให้พอเข้าใจ พอให้รู้ว่า เวทนาทั้งปวงทั้งที่หยาบ ปานกลาง และปราณีต

ทั้งหมดนั้น ล้วนเป็นสังขตธรรม อันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา

ปฏิจจสมุปบาท ธรรมชาติที่อาศัยกันเกิดขึ้น

นี้คือแก่นหลัก ที่อริยาสวก ต้องมุ่งไปให้เห็น ธรรมชาติทั้งปวง

ที่อาศัยกันเกิดขึ้น นั้น ว่าไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา

พระศาสดารู้แจ้งขันธ์ห้า อย่างไร จึงออกจากทุกข์ได้

แม้เราก็ต้องรู้แจ้ง เช่นนั้น ต้องอาศัยมรรคเช่นเดียวกับพระศาสดา

จึงจะออกจากทุกข์ทั้งปวงได้

ความรู้ของอริยสาวกทั้งปวง ทั้งในปัจจุบีน ทั้งในอดีต และในอนาคต

อริยสาวกทั้งหมดนั้น ย่อมรู้แจ้ง แทงตลอดดีในปฏิจจสมุปบาท

อริยสาวกทุกท่าน ต้องแจ้งแทงตลอดดี ในปฏิจจสมุปบาท

ญาณวัตถุ ๔๔ เป็นพระสูตรที่ย้ำให้เห็นความสำคัญของปฏิจจสมุปบาท

อริยสาวก ระลึกถึงทานของตนว่า   
‘เป็นลาภของเราหนอ  เราได้ดีแล้วหนอ  เมื่อหมู่สัตว์  ถูกความตระหนี่อันเป็นมลทิน  กลุ้มรุม  เรามีใจ  ปราศจากความตระหนี่  อันเป็นมลทิน    มีจาคะอันสละแล้ว   มีฝ่ามือชุ่ม  ยินดีในการสละ  ควรแก่การขอ  ยินดีในการแจกทาน  อยู่ครองเรือน’   
มหานามะ  สมัยใด  อริยสาวก ระลึกถึงจาคะ  สมัยนั้น  จิตของอริยสาวกนั้น  ย่อมไม่ถูกราคะ  กลุ้มรุม  ไม่ถูกโทสะ  กลุ้มรุม  ไม่ถูกโมหะกลุ้มรุม   สมัยนั้น  จิตของอริยสาวกนั้น  ย่อมปรารภจาคะ  ดำเนินไปตรงทีเดียว   มหานามะ  ก็อริยสาวก  ผู้มีจิตดำเนินไปตรงแล้ว  ย่อมได้ความปลาบปลื้ม  อิงอรรถ  ย่อมได้ความปลาบปลื้ม  อิงธรรม  ย่อมได้ปราโมทย์  ที่ประกอบด้วยธรรม  เมื่อมีปราโมทย์  ย่อมเกิดปีติ  เมื่อใจมีปีติ  กายย่อมสงบ  เธอมีกายสงบ  ย่อมได้รับสุข  เมื่อมีสุข  จิตย่อมตั้งมั่น   มหานามะ   ตถาคตกล่าวว่า  อริยสาวกนี้ 

ตัวอย่างการเจริญสติปัฏฐาน

พระพุทธเจ้าตรัสรู้อะไร

พระพุทธเจ้าตรัสรู้อะไร

อริยสาวกทุกท่าน จะรู้แจ้ง จะเข้าใจชัด ในธรรมสิบหมวดนี้

ว่าเป็นสังขตธรรม เป็นปฏิจจสมุปปันนธรรรม อันไม่เที่ยง

เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา

หากเราหวังความเจริญ จึงต้องใส่ใจเรื่องนี้ อย่างยิ่ง

พระมหาสมณะ หรือ พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เมื่อเป็นพระโพธิสัตว์

ขณะตรัสรู้ พระองค์เดินไปตามเส้นทางเก่า คือ โยนิโสมนสิการ ไปตาม

ปฏิจจสมุปบาท

เราจะเดินตามหลังพระองค์ไป ดีหรือไม่?

จะเสียชาติเกิด ถ้าศึกษาธรรมมาตั้งนาน แต่ไม่แจ้งในสัมมามรรค

ขอให้ตั้งใจใส่ใจ สอบถามกันในมรรค ให้รู้แจ้งสัมมามรรค

การเห็นปฏิจจสมุปบาท กับการเห็นอริยสัจสี่

เป็นเรื่องเดียวกัน

ธรรมารมณ์ เป็นอย่างไร

ทางเสื่อม ทางเจริญของบรรพชิต

เพราะไม่รู้ ปฏิจจสมุปบาท

เพราะไม่รู้ ธัมมะ ที่อาศัยกันเกิดขึ้น ในตนเอง

เพราะไม่มีคุณธรรมของ สัทธานุสารีย์ ธัมมานุสารีย์ โสดาบัน หรืออริยบุคคลทั้งหลาย

ย่อมไม่แจ้งใน จิต มโน วิญญาณ

ปฏิจจสมุปบาท คืออะไร?

คนเลี้ยงโคและภิกษุ ผู้ไม่ฉลาด

อธิบายปฏิจจสมุปบาท ตั้งแต่อุปาทาน จนถึงชรามรณะ

อธิบายเรื่องปฏิจจสมุปบาท นับตั้งแต่ สังขารทั้งหลาย เรื่อยไป

จนถึงตัณหา

อัคคัปปสาทสูตร

พระไตรปิฎก ไทย (ฉบับมหาจุฬาฯ) เล่มที่ ๒๑ หน้าที่ ๕๓

ทำความเข้าใจ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา

บทสนทนาเกี่ยวกับการแสดงธรรมที่ สุธัมมาเทวสภา และอื่นๆ

ดวงตา ญาณ ปัญญา วิชชา แสงสว่าง หรือ สัมมาญาณะ จะเกิดขึ้นได้

ต้องอาศัย การเห็นปฏิจจสมุปบาท

การโยนิโสมนสิการไปตามปฏิจจสมุปบาท ทางนี้ ทางเดียว เท่านั้น

ที่จะเป็นไปเพื่อให้เห็นปฏิจจสมุปบาท

เพื่อให้เกิดปัญญา เพื่อให้ถึงวิมุตติ

พระไตรปิฎก ไทย (ฉบับมหาจุฬาฯ) เล่มที่ ๑๖ หน้าที่ ๔๐

อุปนิสสูตร

หมู่คณะช่วยไขข้อสงสัยเรื่องกรรม

ตามหลักคำสอนของพระศาสดา

แม่ชีทองคูณ แบ่งปันประสบการณ์ ในการปฏิบัติธรรม

พระไตรปิฎก ไทย (ฉบับมหาจุฬาฯ) เล่มที่ ๒๐ หน้าที่ ๓๐๐

ปฐมภวสูตร

ความไม่รู้ในปฏิจจสมุปบาท ก็คือ ความไม่รู้ในอริยสัจสี่

นี้คือ อวิชชา

พระพุทธเจ้า ทุกพระองค์ตรัสรู้ ปฏิจจสมุปบาท

พระพุทธเจ้า ทุกพระองค์สิ้นกิเลส เป็นพระอรหันต์ เป็นพระพุทธเจ้า เพราะเห็น ปฏิจจสมุปบาท

หากเราไม่รู้จัก ไม่ใส่ใจ ไม่เห็น ปฏิจจสมุปบาท การสิ้นกิเลส ย่อมไม่มีแก่เรา

การรู้แจ้งในภพสาม เท่ากับการรู้แจ้งสังสารวัฏ

การรู้แจ้งว่าภพสาม เป็นสังขตธรรม อันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา

จะเป็นไปเพื่อให้รู้แจ้งทุกข์ จะเป็นไปเพื่อให้รู้แจ้งโลก

สัตว์ตายแล้ว ทำไมจึงเกิด

สัตว์ตายแล้ว ทำไมจึงไม่เกิด

อกุศลกรรม เกิดจากจิตวิปลาส (ราคะ โทสะ โมหะ)

๑. กรรมดำ มีวิบากดำ

๒. กรรมขาว มีวิบากขาว

๓. กรรมทั้งดำและขาว มีวิบากทั้งดำและขาว

กรรมสามประการนี้ เป็นไปเพื่อเกิด แก่ ตาย จึงนับเป็นอกุศล

กุศลกรรม เกิดจากจิตไม่วิปลาส(อโลภะ อโทสะ อโมหะ)

๔. กรรมไม่ดำและไม่ขาว เป็นไปเพื่อความสิ้นกรรม ไม่ต้องเกิด แก่ ตาย อีก จึงนับเป็นกุศลกรรม

ระลึกถึงคุณความดีในตน แล้วกำหนดรู้ มนสิการโดยแยบคาย

เพื่อให้เกิดการเห็นแจ้งในธรรมทั้งปวง

เพื่อให้เกิดปัญญา คือเห็นสัจจะ

เมื่อเห็นสัจจะ เมื่อเห็นปฏิจจสมุปบาท ย่อมคลายออกจากทุกข์ทั้งปวง ที่ได้เห็นแจ้งแล้ว ด้วยโยนิโสมนสิการ ด้วยอริยมรรค นั้นได้

นี้คือ การโยนิโสมนสิการ

ที่ได้ชื่อว่า โยนิโสมนสิการ เพราะเป็นการคิดพิจารณา ไปตามสัจจะทั้งสิ้น

และเมื่อมนสิการโดยแยบคาย จนครบถ้วน ปฏิจจสมุปบาท ย่อมปรากฏแจ่มแจ้ง

ดวงตา ญาณ ปัญญา วิชชา แสงสว่าง ย่อมปรากฏเกิดขึ้น วิมุตติ ย่อมเกิดขึ้น

นี้คือ การปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม นี้คือ กรรมทั้งไม่ดำและไม่ขาว

การรู้ชัดว่า สังขตธรรมทั้งปวง ล้วนว่างจากอัตตา

เกิดจากการโยนิโสมนสิการไปตามปฏิจจสมุปบาท

เมื่อเห็นปฏิจจสมุปบาท จึงมีปัญญารู้ชัดว่าง โลกว่าง จากอัตตา

วิมุตติ ความหลุดพ้น จึงเกิดขึ้น ตามลำดับอย่างนี้

ภิกษุทั้งหลาย ทางนี้เป็นทางเดียว เพื่อความบริสุทธิ์ของเหล่าสัตว์เพื่อล่วงโสกะและปริเทวะ เพื่อดับทุกข์และโทมนัส เพื่อบรรลุญายธรรม เพื่อทำให้แจ้งนิพพาน ทางนี้คือสติปัฏฐาน ๔ ประการ

อะไรคือ การแสดงธรรมมีความงามในเบื้องต้น

มีความงามในท่ามกลาง และมีความงามในที่สุด

ประกาศพรหมจรรย์ พร้อมทั้งอรรถและพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์ครบถ้วน

ปฏิจจสมุปบาท อริยสาวกทุกคนต้องรู้แจ้ง แทงตลอดให้ดีก่อน

อานาปานสติ คือ อริยมรรค อันควรแก่ผู้เนกขัมมะ

กรรมไม่ดำไม่ขาว คือ อริยมรรค ที่ผู้รู้แจ้งปฏิจจสมุปบาทเท่านั้น จะทำขึ้นได้

หากยังไม่รู้แจ้งปฏิจจสมุปบาท ชื่อว่าไม่มีอริยสัมมาทิฏฐิ จะเจริญอานาปานสติ หรือทำกรรมไม่ดำไม่ขาว ให้เกิดขึ้นไม่ได้

เราเชื่อพระปัญญาตรัสรู้ ของพระพุทธเจ้า

อย่างผู้มีปัญญา เห็นปัญญาอันเกิดจากการตรัสรู้ ของพระองค์จริงหรือไม่

เราจะเชื่อ อย่างมีปัญญา เราต้องเห็นปฏิจจสมุปบาท เราจึงจะรู้ว่าความสิ้นราคะ สิ้นโทสะ สิ้นโมหะ เป็นอย่างไร พระพุทธเจ้า เป็นอย่างไร?

ถ้าเราไม่เห็นปฏิจจสมุปบาท เรายังไม่รู้จักความเป็นพระพุทธเจ้า เมื่อไม่รู้จักพระพุทธเจ้า เราจะบอกว่าเราเชื่อพระพุทธเจ้า นั้นย่อมไม่อาจเป็นจริงได้

ภาวนา (การอบรม การทำให้เจริญ การพัฒนา) ในทางศาสนาอื่นๆ

ได้แก่ ภาวนาทางกาย ภาวนาทางจิต

ส่วนในพุทธศาสนา นอกจากจะมี กายภาวนา จิตตภาวนาแล้ว ก็ยังมี ปัญญาภาวนา ด้วย

พระไตรปิฎก ไทย (ฉบับมหาจุฬาฯ) เล่มที่ ๒๓ หน้าที่ ๘๕

บทสนทนาเพื่อความเข้าใจ แจ่มแจ้งในขันธ์ห้า

การกล่าวธรรม เพื่อเตือนสติ แก่สาวกผู้ศรัทธาหยั่งลงแล้ว ผู้กำลังจะทำกาละ หรือผู้ใกล้ทำกาละ

เหมาะสำหรับผู้ได้ศึกษา ได้เข้าใจใน ปฏิจจสมุปบาท มาก่อนแล้ว

คิด พูด ทำ ก็คือ กรรมทางใจ กรรมทางวาจา กรรมทางกาย

หากไม่รู้ชัดตามความเป็นจริง ด้วยปัญญาอันชอบ ว่า กรรมเหล่านี้

ล้วนเกิดจากจิต และไม่รู้ชัดจิต ตามความเป็นจริง คือ ไม่เห็นปฏิจจสมุปบาท

คิด พูด ทำ เหล่านั้น ย่อมเป็นอัตตา เป็นการเดินทางผิดทั้งสิ้น

อริยมรรคเท่านั้นที่จะทำให้เห็นปฏิจจสมุปบาท

อริยมรรคเท่านั้นที่จะทำให้ออกจากอัตตาได้

หากอริยมรรคเกิด คิด พูด ทำ นั้นจึงจะเป็นกุศล

สักกสูตร

พระไตรปิฎก ไทย (ฉบับมหาจุฬาฯ) เล่มที่ ๒๔ หน้าที่ ๑๐๐

ธรรมทั้งปวงที่มีในฝั่งนี้ คือ สังขตธรรม

ขันธ์ห้า เป็นหนึ่งหมวด หนึ่งกลุ่มธัมมะ ในระบบสังขตธรรม

แต่ไม่ใช่ สังขตธรรมทั้งปวง จะบัญญัติลงในขันธ์ห้า

นี้ไม่ใช่คำสอนของพระศาสดา

เครื่องอยู่ของพระอริยะ ล้วนเป็นเครื่องอยู่อันประเสริฐ

เป็นเครื่องอยู่อันประกอบด้วยกุศล

หากเกิดในเสขะ เครื่องอยู่นั้น ก็คือการเดินมรรค คือกรรมไม่ดำไม่ขาว เป็นกุศลกรรม

หากเกิดในพระอเสขะ เครื่องอยู่นั้นก็คือ กุศลธรรม

ในกามภพ กรรมที่เกิดง่ายที่สุดคือกรรมใด?

กรรมที่เกิดได้แสนยาก คือกรรมใด?

สัตว์ที่เกิดแล้ว จะล่วงพ้นความตายไม่ได้

เวลาเหลือไม่มาก เราควรใส่ใจเรื่องอะไรดี?

การอบรบจิต การอบรมปัญญา ต้องอาศัยความจริง คือ ความรู้ในอริยสัจ ความรู้ในปฏิจจสมุปบาท ขณะอบรมจิต อบรมปัญญา ต้องน้อมไปในความจริงนั้น ต้องน้อมไปในการทวนกระแส

ภัยในอนาคต ที่พระศาสดาได้บัญญัติไว้

ภัยเหล่านั้นได้บังเกิดขึ้นแล้ว

ธรรมที่อาศัยกันเกิดขึ้นในตัวเรา

ธรรมที่อาศัยกันเกิดขึ้นในทุกสรรพสัตว์

ธรรมที่อาศัยกันเกิดขึ้นในปัจจุบัน ในทุกภูตสัตว์

โสดาบัน มีความรู้ความเข้าใจ ในพระสัทธรรมหรือปฏิจจสมุปบาท

เห็นปฏิจจสมุปบาท รู้แจ้งในสังขตธรรมทั้งปวง ว่าไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา

ความรู้ความเข้าใจนี้ มีเหมือนกัน ในอริยสาวกทุกระดับ

แต่การละตัณหา การละความยึดมั่น ไม่เท่ากัน